Царская нявеста

Дзея першая

Вялікая святліца ў доме апрычніка Грыгорыя Гразнога. Той нядаўна сватаўся да дачкі купца Сабакіна, але атрымаў адмову: Марфа прасватана за баярына Івана Лыкава, які толькі вярнуўся з-за мяжы.
Гразной не можа забыць Марфу і, каб развеіцца, спраўляе ў сваім доме гулянку. Сярод запрошаных – яго супернік Іван Лыкаў і царскі лекар Елісей Бамелій. У разгары піра Малюта Скуратаў успамінае, што няма палюбоўніцы Гразнога Любашы. Гэта – сапраўдная "цуд-дзеўка", якую яны з Гразным выкралі і адвязлі з Кашыры.
Клічуць Любашу. Малюта заўважае, што яна ў смутку, але просіць усё ж праспяваць для гасцей. Любаша спявае песню пра бяспраўную цяжкую долю рускай дзяўчыны, выдадзенай сілай замуж за нялюбага. Расчуленыя госці дзякуюць Любашы. Малюта нагадвае апрычнікам пра ютрань, да якой з'явіцца сам гасудар. Госці дзякуюць гаспадару і разыходзяцца. Гразной затрымлівае Бамелія і звяртаецца да яго з просьбай дапамагчы прычараваць да сябе ўлюбёную яму дзяўчыну. Любаша, якая схавалася ў пакоі, чуе гэтую гутарку. Бамелій абяцае даць нагаворнае зелле і адыходзіць. Любаша з гаркатой пытае Гразнога, чаму ён стаў халодны з ёй, чаму разлюбіў яе і пакахаў іншую, моліць не пакідаць яе. Званы ўзвяшчаюць пра ютрань. Гразной адыходзіць, так і не адказаўшы Любашы. Дзяўчына клянецца знайсці разлучніцу і "адваражыць" яе ад Гразнога.


Дзея другая

Вуліца ў Аляксандраўскай слабодцы, насупраць адзін аднаго стаяць дамы Сабакіна і Бамелія. Народ ідзе да ютрані, але, калі заўважае апрычнікаў, у страху разбягаецца. Апрычнікі дамаўляюцца аб сустрэчы ў доме князя Гвоздзева і адыходзяць. Людзі заводзяць гутарку пра хуткае царскае вяселле і агляд нявест, на які звезены дзве тысячы дзяўчын.
Неўзабаве з манастыра выходзіць Марфа Сабакіна з сяброўкай Дуняшай і нянькай Пятроўнай. Марфа распавядае пра свайго жаніха Івана Лыкава, якога кахае з дзяцінства. Іван быў пасланы царом за мяжу, і заручаныя доўга былі ў расстанні, але зараз зноў сустрэліся і неўзабаве адьбудзецца шлюб. Тым часам, накіроўваючыся ў манастыр, праходзіць у манаскай рызе сам цар Іван Васільевіч. Ён пільна глядзіць на Марфу і, падклікаўшы да сябе Малюту, паказвае на дзяўчын. Марфа напалохана гэтым поглядам, яе ахоплівае несвядомая трывога...
Уначы Любаша адшукала хату сваёй разлучніцы і прыйшла паглядзець на яе. Яна бачыць у акне Дуняшу і, прыняўшы яе за Марфу, супакойваецца: гэту дзяўчынку Гразной разлюбіць вельмі хутка. Але раптам яна ўбачыла сапраўдную Марфу. Любаша здзіўлена яе прыгажосцю і разумее, што Грыгорый не разлюбіць яе ніколі. Любаша бяжыць да дома Бамелія і просіць у яго зелле, якое ўсушыла б чалавека і змарнавала яго прыгажосць. Бамелій абяцае даць зелле, калі Любаша яго пакахае. Любаша ў абурэнні жадае адысці, але, пачуўшы смех Марфы, згаджаецца.
З хаты князя Гвоздзева выходзіць п'яная чарада апрычнікаў і з разудалай песняй адпраўляецца на расправу з царскімі ворагамі.

Дзея трэцяя

За сталом у доме Сабакіна сядзяць гаспадар, Лыкаў і Гразной. На пытанне Лыкава, калі ж адбудзецца яго вяселле з Марфай, Сабакін адказвае, што вяселле затрымоўвае агляд гасударавых нявест, на які выклікалі і Марфу. З дзвюх тысяч дзяўчын адабралі дванаццаць, у тым ліку і Марфу. Гэта навіна прыводзіць у журбу і Лыкава, і Гразнога.
Прыходзіць з агляду Домна Сабурава. Яна распавядае, што цар зрабіў ласку жартаваць з Дуняшай, а на Марфу толькі строга паглядзеў. Аповяд Сабуравай усіх узрадаваў. Гразной выказвае жаданне сёння ж павіншаваць жаніха і нявесту, налівае дзве чары мёда і ў меншую неўзаметку падсыпае зелле.
Уваходзіць Марфа. Гразной падносіць жаніху і нявесце чаркі, прымушаючы Марфу асушыць сваю да дна. Сабакін благаслаўляе маладых, а Сабурава запявае ў іх гонар песню.
Раптам забягае ўсхваляваная Пятроўна, за ёй следам уваходзяць баяры. Малюта паведамляе гасудараву волю: цар мае намер узяць шлюб з Марфай, дачкой купца Сабакіна.

Дзея чацвёртая

Палаты ў царскім цераме. Сабакін журыцца з нагоды нечаканай і дзіўнай хваробы Марфы. Нібы па царскім даручэнні да Марфы прыходзіць Гразной, і Сабакін ідзе паклікаць дачку. Гразной спадзяецца, што хвароба Марфы – "хвароба любоўная", выкліканая зеллем Бамелія.
Забягае бледная, устрывожаная, з распушчанымі валасамі Марфа. Гразной паведамляе ёй, што Іван Лыкаў жадаў яе атруціць. Цар загадаў караць смерцю яго, і сам Гразной усадзіў яму нож у сэрца. З крыкам Марфа траціць пачуцці. Неўзабаве яна прыходзіць у сябе, але свядомасць не вяртаецца. Марфа прымае Гразнога за Лыкава і пераказвае яму свой сон: быццам Гразной сказаў ёй, што цар пакараў смерцю Івана. Словы звар’яцелай Марфы выклікаюць у Гразнога раскаянне. Ён прылюдна прызнаецца, што абгаварыў Лыкава, што кахае нявесту цара і прасіў у Бамелія для яе "прываротнага зелля", але, відаць, Бамелій яго ашукаў. Гразной моліць Малюту даць яму магчымасць адпомсціць Бамелію. У гэту хвіліну з натоўпу прыслужніц выбягае Любаша і прызнаецца Гразному, што гэта яна падмяніла зелле, ад якога і захварэла Марфа. Гразной выхоплівае нож і забівае Любашу. Баяры спрабуюць звязаць Гразнога, але ён адхіляе іх, падае перад Марфай на калені і развітваецца з ёй. Баяры хапаюць яго і ўводзяць. Марфа глядзіць Гразному ўслед і ласкава кажа: "Прыйдзі ж заўтра, Ваня...".