Хаваншчына

Дзеянне адбываецца ў Маскве і Замаскварэччы ў XVII стагоддзі.

Карціна першая.
Чырвоная плошча. Світанак.

Баярын Шаклавіты, стаўленік царэўны Соф'і, дыктуе данос на князёў Хаванскіх, якія задумалі ўзяць уладу ў свае рукі. На плошчы з'яўляюцца прышлыя людзі. З жахам яны пазнаюць пра жорсткую расправу з нежаданымі для ўлады баярамі. Цяжкія думы пра будучыню Русі авалодваюць імі.

Тым часам стральцы і маскоўскі люд вітаюць Івана Хаванскага, свайго прадвадзіцеля.

Сын князя – Андрэй – пераследвае сваімі любоўнымі дамаганнямі Эму, дзяўчыну з нямецкай слабады. Яго нядаўняя каханая, раскольніца Марфа, устае на абарону Эмы, якая таксама спадабалася і Івану Хованскому. У спрэчцы айца і сына з-за немкі справа даходзіць да бойкі, але правадыр раскольнікаў Дасіфей не дае адбыцца трагедыі.

Карціна другая.

Кабінет князя Васіля Галіцына – канцлера і былога фаварыта Соф'і.

Князь пагружаны ў змрочны роздум, яго адольвае страх перад будучыняй.

Пад выглядам варажбы Марфа папярэджвае князя пра хуткія небяспекі і няміласць. Прымхлівы Галіцын у замяшанні. У пазбяганне агалоскі ён загадвае ўтапіць Марфу, але тая паспявае схавацца.

На савет да Галіцына збіраюцца супернікі Пятра – Іван Хаванскі і Дасіфей: яны павінны ўмовіцца пра "падзел" іх хуткага кіравання Руссю. Сварку супернікаў, Галіцына і Хаванскага, спыняе Дасіфей. Ён заклікае іх змірыць пыхлівы гонар, падумаць пра выратаванне Русі.

Побач з домам Галіцына праходзяць раскольнікі, а ў кабінет забягае Марфа. Выкрываючы Галіцына, дзяўчына распавядае пра тое, як пятроўцы выратавалі яе ад смерці. З'яўленне Шаклавітага – нядобры знак для змоўшчыкаў: вестка яго страшная. Цар Пётр пазнаў пра загавор, заклеймаваў хаваншчынай і загадаў адшукаць зачыншчыкаў.

Карціна трэцяя. Стралецкая слабада.

Марфа ў песні выказвае сваё гора, успамінаючы пра пакутлівае і ўжо неўзаемнае каханне да Андрэя. Дасіфей цёплым спагадлівым словам суцяшае дзяўчыну. Яна прадказвае раскольнікам смерць у вогнішчы. Час для самаспалення яшчэ не надышоў, лічыць Дасіфей.

Шаклавіты бачыць сябе выбраннікам, якому па сілах пазбавіць краіну ад бясконцых пакут. Для гэтага ўсе сродкі добрыя.

П'яныя стральцы аддаюцца буянай весялосці. Стралецкія жонкі накідваюцца на загуляўшых п'яных мужоў. Кузька-стралец "заводзіць песню пра плётку". Перапалоханы Пад'ячы паведамляе пра бяду: на стралецкую слабаду напалі пятроўцы і рэйтары (наёмныя коннікі) і не літуюць ні старых, ні малых. Абвінавачванне супраць Хаванскага выліваецца ў помсту яго памочнікам – стральцам.

Стральцы ашаломлены. Яны просяць Хаванскага, каб ён павёў іх у бой супраць пятровцаў. Але страх перад царскай няміласцю змушае князя заклікаць стральцоў пакарыцца і разыйсціся па хатах.

Карціна чацвёртая.Церам Івана Хаванскага.

Падчас трапезы пакаёўкі і персідскія танцоўшчыцы імкнуцца пацешыць князя песнямі і танцамі.

Слуга Галіцына папярэджвае Хаванскага пра небяспеку. Князь загадвае яго высекчы – ніхто не асмеліцца патрывожыць князя ў яго валоданнях!

Пасланец царэўны Соф'і – Шаклавіты – запрашае князя на таемны савет. Хаванскі апранаецца ў парадныя адзенні і пад велічанні дзяўчын ідзе да выйсця. На парозе князя паражае кінжал забойцы. Гэта Шаклавіты прыбірае супернікаў.

Карціна пятая.

Спраўдзілася прадказанне Марфы – Галіцына адправілі ў ссылку. У астатніх супернікаў Пятра таксама незайздросны лёс: на Чырвонай плошчы ўжо прызначана пакаранне смерцю стральцоў, а да раскольніцкага скіта пасланы рэйтары.

Андрэй не верыць у правал загавару, але на яго трубны кліч стральцы не адклікаюцца. Марфа паведамляе, што яго бацька – Іван Хаванскі – забіты. Андрэй бачыць, як стральцоў вядуць на пакаранне смерцю, і разумее немінучасць пагібелі. У страхе ён просіць Марфу выратаваць яго.

На Чырвонай плошчы баярын Стрэшнеў зачытвае стральцам, якія ўжо прыгатаваліся да пакарання смерцю, загад гасудара Пятра пра памілаванне.

Карціна шостая. Ноч паблізу ад раскольніцкага скіта.

Смуткуе Дасіфей, усведамляючы асуджанасць раскольнікаў. Ён звяртаецца да браціі з заклікам згарэць у вогнішчы ў імя святой веры, але не здавацца. Раскольнікі гатовыя аддаць сябе на спаленне. Разам з браціяй гінуць Андрэй і Марфа, якая марыла ў смерці спалучыцца з каханым.